Tarım Ekonomisi

1. Ekonomi ve tarım ekonomisi

Ekonomi, kıt kaynaklarla sınırsız insan ihtiyaçlarının en uygun şekilde nasıl karşılanacağını inceleyen sosyal bir bilimdir. Kaynaklar ihtiyaçlara göre sınırlı olduğu için her toplum ve her birey alternatifler arasında seçim yapmak zorundadır; bu yüzden ekonomi bir tercih bilimidir. Bir seçeneği tercih ettiğimizde vazgeçtiğimiz en iyi alternatifin değerine fırsat maliyeti denir.

Tarım, toprağı ve tohumu kullanarak bitkisel ve hayvansal ürünlerin üretilmesi ve bunların işlenerek yarı ya da tam mamul hâline getirilmesidir. Ekonomi genellikle tarım, sanayi ve hizmetler olmak üzere üç sektöre ayrılır. Tarım sektörü de kendi içinde bitkisel üretim, hayvansal üretim ve tarımsal yapılar ile makineleri kapsayan tarım teknolojisi olarak üç alt sektörden oluşur.

Tarım ekonomisi, üreticilerin kıt kaynakları üretimde nasıl kullandığını ve bu kaynakların üretim öncesinden tüketime kadar en uygun şekilde nasıl değerlendirileceğini, ekonominin temel ilkelerini tarıma uygulayarak inceler. İşletmecilik, pazarlama, politika, finansman, muhasebe, istatistik, ekonometri, örgütlenme, yayım ve kıymet takdiri gibi alanlarla iç içedir.

2. Temel ekonomik kavramlar

• İhtiyaç: Karşılanmadığında acı, karşılandığında haz veren duygu. Yaşamak için mutlaka karşılanması gerekenler zorunlu, diğerleri kültürel ve sosyal ihtiyaçlardır.
• Mal ve hizmet: İhtiyaçları karşılayan somut nesneler mal, soyut işlemler hizmettir; ikisine birlikte ürün denir.
• Fayda: Bir mal ya da hizmetin ihtiyacı giderebilme derecesi.
• Marjinal: Bir değişkenin son biriminde ortaya çıkan değişim. Örneğin son birim üretimin maliyetine marjinal maliyet, son birimin getirdiği gelire marjinal gelir denir.
• Diğer şartlar sabitken (ceteris paribus): Bir olayı etkileyen çok sayıda etkenden yalnızca birinin değiştiği, diğerlerinin sabit kaldığı varsayımı. Ekonomik analizlerin çoğu bu varsayımla yapılır.
• Mikroekonomi ve makroekonomi: Mikroekonomi tüketici ve firmaların bireysel davranışlarını, makroekonomi ise ulusal gelir, enflasyon, işsizlik ve büyüme gibi toplam büyüklükleri inceler.
• Pozitif ve normatif ekonomi: Pozitif ekonomi “ne olduğunu”, normatif ekonomi “ne olması gerektiğini” inceler.

3. Üretim faktörleri ve gelir payları

Üretim, doğal kaynaklar, emek ve sermayenin girişimci tarafından mal ve hizmetlere dönüştürülmesidir. Her üretim faktörü üretimden bir pay alır:

Toprağın üretimden aldığı pay olan rant, diğer faktörlerin payları düşüldükten sonra kalan net gelirdir: Rant = Gelir − (Ücret + Faiz + Kâr). Toprak üzerine yapılan yatırımların (bina, sulama tesisi) getirisi ranta dahil değildir; rant, toprağın kendi doğal özelliği karşılığıdır.

4. Tarımın özellikleri

Tarım diğer sektörlerden farklıdır ve bu farklar tarımsal sorunların ve devlet müdahalesinin temel nedenidir.

Evrensel özellikler

Her ülkede, gelişmişlik düzeyinden bağımsız olarak görülür:

• Verim belirsizliği: Yağış, don, hastalık ve zararlılar gibi denetlenemeyen etkenler verimi değiştirir; aynı girdilerle her yıl aynı ürün alınamaz.
• Doğaya bağlılık ve üretim süresi: Üretim ile ürün arasında tahıllarda aylar, meyve ağaçlarında yıllar, et üretiminde daha uzun bir süre vardır.
• Üretim ve tüketim arasındaki zaman farkı: Buğday birkaç haftada hasat edilir ama yıl boyunca tüketilir; bu da depolama, sermaye ihtiyacı ve bozulma sorunları yaratır.
• Faktör kullanımının dalgalanması: İşgücü ve makineye yılın belirli dönemlerinde yoğun ihtiyaç duyulur, diğer zamanlarda boş kalırlar.
• Bağlı ürünler: Ana ürünün yanında yan ürünler çıkar; örneğin ayçiçeği küspesi bol olduğunda ucuzlar ve kepek, soya küspesi gibi rakip yemlerin fiyatını da düşürür.

Kurumsal özellikler

Ülkenin yapısına ve gelişmişliğine göre değişir. Tarımda çok sayıda küçük üretici vardır ve hiçbiri tek başına fiyatı etkileyemez; ürünler büyük ölçüde homojendir (buğday buğdaydır). Bu yüzden tarım, tam rekabete yakın bir saf rekabet piyasasıdır. Ekonomi geliştikçe üreticinin pazara bağlılığı artar; kendi tüketimi için üretimden pazar için üretime geçilir.

5. Üretim fonksiyonu

Üretim fonksiyonu, girdiler ile çıktı arasındaki teknik ilişkiyi gösterir: Y = f(X₁, X₂, …, Xₙ). Her üretim tekniği için ayrı bir üretim fonksiyonu vardır.

• Sabit ve değişken girdiler: Miktarı kısa dönemde değiştirilemeyen girdiler (örneğin arazi) sabit, değiştirilebilenler (gübre, tohum) değişkendir. Aynı girdi, aile işletmesinde sabit, ticari işletmede değişken olabilir.
• Kısa ve uzun dönem: Kısa dönemde girdilerin bir kısmı sabittir. Uzun dönemde bütün girdiler değişebilir ve yeni teknolojiler devreye girer.
• Stok ve akım girdiler: Gübre ve yem stoklanabilir; emek ve yağmur stoklanamaz, akım hâlinde hizmet verir; makineler hem stok hem akım hizmeti verir.
• Fonksiyon tipleri: Doğrusal fonksiyonda (Y = a + bX) her girdi artışı aynı miktarda ürün artışı sağlar. Tarımda en çok kullanılanlardan Cobb-Douglas fonksiyonunda (Y = aX₁^b₁X₂^b₂) üretim esneklikleri sabittir ve tek bir değişken girdiye azalan getiri söz konusudur.

6. Azalan verim kanunu

Diğer girdiler sabitken bir girdi artırıldığında, toplam üretim önce hızla, sonra yavaşlayarak artar; bir noktadan sonra durur, hatta azalır. Buna azalan verim kanunu (azalan marjinal getiri kanunu) denir. Tarımda gübre, sulama ya da tohum miktarının belirlenmesinde temel bir ilkedir.

• I. aşama: Ortalama ürün yükselir; girdi artırmak her zaman kârlıdır, burada durmak akılcı değildir.
• II. aşama (ekonomik bölge): Ortalama ürünün en yüksek olduğu noktadan marjinal ürünün sıfır olduğu noktaya kadardır. Akılcı bir üretici bu aşamada üretir; tam noktayı girdi ve ürün fiyatları belirler: girdinin son biriminin getirdiği gelir, maliyetine eşit olana kadar girdi artırılır.
• III. aşama: Marjinal ürün negatiftir; girdi artırmak toplam üretimi düşürür.

7. Arz, talep ve denge fiyatı

Talep, belirli bir malın belirli bir dönemde belirli bir fiyattan satın alınma isteğidir; satın alma gücüyle desteklenmelidir. Diğer şartlar sabitken fiyat yükseldiğinde talep edilen miktar azalır (talep kanunu). Talebi fiyat dışında gelir, nüfus, zevk ve alışkanlıklar, ikame ve tamamlayıcı malların fiyatları ve beklentiler etkiler.

Arz, bir malın belirli bir dönemde belirli bir fiyattan piyasaya sunulma isteğidir. Fiyat yükseldiğinde arz edilen miktar artar. Arzı fiyat dışında girdi fiyatları, teknoloji, hava koşulları, rakip ürünlerin fiyatları ve beklentiler etkiler. Bir mandıranın süte olan talebi gibi, başka bir ürünü üretmek için doğan talebe türev talep denir.

Fiyat değiştiğinde aynı eğri üzerinde hareket edilir (talep ya da arz miktarındaki değişme); fiyat dışındaki bir etken değiştiğinde eğrinin kendisi kayar (talep ya da arz değişmesi). Arz ve talebin eşit olduğu noktada denge fiyatı (piyasa fiyatı) oluşur. Fiyat dengenin üzerindeyse arz fazlası fiyatı aşağı, altındaysa talep fazlası fiyatı yukarı iter.

8. Esneklik

Talebin fiyat esnekliği, fiyattaki yüzde değişimin talep edilen miktarda ne kadar yüzde değişim yarattığını gösterir. Esneklik 1’den büyükse talep esnek, küçükse esnek değildir (inelastik).

Temel tarım ürünlerinin talebi genellikle esnek değildir: fiyat düştüğünde insanlar çok daha fazla ekmek yemez. Talebin fiyat esnekliğini; ihtiyacın şiddeti, ikame malların varlığı, malın aile bütçesindeki payı ve zaman etkiler. Talep esnek değilse, bol ürünlü yıllarda fiyatlar o kadar düşer ki çiftçinin toplam geliri azalabilir; buna halk arasında “bolluk zararı” da denir.

Talebin gelir esnekliği, gelirdeki değişimin talebe etkisini gösterir. Gelir arttıkça gelirin gıdaya ayrılan payı azalır; tahıl gibi temel gıdaların talebi yavaş artarken et, süt, meyve ve sebze talebi daha hızlı artar. Bu durum, ekonomi geliştikçe tarımsal üretimin yapısını da değiştirir.

Arz esnekliği ise fiyat değişimine üretimin tepkisini gösterir. Tarımda arz, üretim süresinin uzunluğu nedeniyle fiyat değişimlerine gecikmeyle ve kısa dönemde sınırlı tepki verir.

9. Fiyat dalgalanmaları ve örümcek ağı teoremi

Tarımda fiyat istikrarsızlığının asıl kaynağı talepten çok arzdır: verim ve ekim alanındaki değişimler üretimi yıldan yıla dalgalandırır. Talep esnek olmadığı için arzdaki küçük değişimler fiyatlarda büyük oynamalara yol açar.

Çiftçiler ekim kararını genellikle bir önceki yılın fiyatına bakarak verir. Fiyatın yüksek olduğu yılın ertesinde ekim alanı artar; üretim bolluğu fiyatı düşürür; hayal kırıklığına uğrayan çiftçi ertesi yıl alanı azaltır ve fiyat yeniden yükselir. Fiyat ve miktarın bu sarmal biçimindeki hareketine örümcek ağı teoremi denir. Dalgalanmanın seyri arz ve talep esnekliklerine bağlıdır:

• Talebin esnekliği arzınkinden büyükse dalgalanma giderek azalır ve fiyat dengeye yaklaşır.
• İki esneklik eşitse dalgalanma aynı genlikte sürer.
• Arzın esnekliği talebinkinden büyükse dalgalanma büyür ve fiyat dengeden uzaklaşır.

İstikrarsızlık küçük işletmelerin yatırım yapmasını engeller; çiftçiler yeni teknolojiye yatırım yerine birikimlerini altın ya da döviz olarak tutmayı tercih eder. Üretim teknolojilerindeki gelişmeler, depolama, tarım sigortası, sözleşmeli üretim ve ürün çeşitlendirmesi istikrarsızlığı azaltmaya yardım eder. Devletin bu dalgalanmalara karşı kullandığı araçlar Tarım Politikası dersinde anlatılmaktadır.

10. Tarımsal pazarlama ve pazarlama marjı

Ekonominin gelişmesiyle üretici ile tüketici birbirinden uzaklaşır; ürünü üreticiden tüketiciye ulaştıran pazarlama sistemi karmaşıklaşır. Pazarlama, ürüne üç tür fayda ekler: ürünün üretildiği yerden tüketildiği yere taşınması (yer faydası), hasat zamanından tüketim zamanına kadar saklanması (zaman faydası) ve işlenerek tüketime uygun hâle getirilmesi (şekil faydası).

Tüketicinin ödediği fiyat ile üreticinin eline geçen fiyat arasındaki farka pazarlama marjı denir; taşıma, depolama, işleme, ambalaj, finansman ve aracı kârından oluşur. Ekonomi geliştikçe işleme, taşıma ve muhafaza hizmetleri arttığı için pazarlama marjı da büyür.

Tarım piyasasında iki farklı yapı vardır: çok sayıda küçük üretici ile az sayıdaki alıcı (tüccar, sanayici) arasındaki piyasada alıcılar güçlüdür; pazarlamacı ile tüketici arasındaki piyasada ise marka, ambalaj ve reklamla farklılaştırılmış ürünler satılır. Üreticilerin kooperatif ve birlikler hâlinde örgütlenmesi, pazarlıkta güçlerini artırmanın başlıca yoludur.

11. Toprak ve rant

Toprak doğanın verdiği, toplum açısından üretim maliyeti olmayan bir kaynaktır ve arzı büyük ölçüde artırılamaz; teraslama, bataklık kurutma ve arazi doldurma gibi sınırlı yollar dışında yeni toprak üretilemez. Bu yüzden ekonominin bütünü açısından toprak arzı sabittir; tek bir işletme açısından ise toprak satın alınabilir ya da kiralanabilir.

Toprak rantı şöyle hesaplanır: (Üretim miktarı × ürün fiyatı) − (emek, sermaye ve girişimin payları). Ürün fiyatını pazara uzaklık, üretim miktarını ise iklim ve toprağın verimliliği belirler. Verimli ve pazara yakın topraklar daha yüksek rant getirir. Hem tarım hem de konut ve sanayi için toprağa olan talep arttıkça toprak fiyatları yükselir. Uzun dönemde toprak, onu en verimli kullanan işletmelerin eline geçme eğilimindedir.

Kavramlar sözlüğü

Ekonomi

Kıt kaynaklarla sınırsız ihtiyaçların en uygun şekilde nasıl karşılanacağını inceleyen bilim.

Fırsat maliyeti

Bir seçenek tercih edildiğinde vazgeçilen en iyi alternatifin değeri.

Fayda

Bir mal ya da hizmetin ihtiyacı giderebilme derecesi.

Marjinal

Bir değişkenin son biriminde ortaya çıkan değişim.

Ceteris paribus

Diğer şartların sabit olduğu varsayımı.

Rant

Toprağın üretimden aldığı pay; diğer faktörlerin payları düşüldükten sonra kalan gelir.

Ücret

Emeğin üretimden aldığı pay.

Faiz

Sermayenin üretimden aldığı pay.

Kâr

Girişimcinin üretimden aldığı pay.

Üretim fonksiyonu

Girdiler ile çıktı arasındaki teknik ilişki.

Sabit girdi

Miktarı kısa dönemde değiştirilemeyen girdi.

Azalan verim kanunu

Diğer girdiler sabitken bir girdi artırıldıkça her ek birimin getirdiği ürünün bir noktadan sonra azalması.

Marjinal ürün

Girdinin son biriminin toplam üretime yaptığı katkı.

Talep

Bir malı belirli fiyattan satın alma isteği ve gücü.

Arz

Bir malı belirli fiyattan piyasaya sunma isteği.

Denge fiyatı

Arz ve talebin eşit olduğu fiyat.

Fiyat esnekliği

Fiyattaki yüzde değişimin miktarda yarattığı yüzde değişimin oranı.

Saf rekabet

Çok sayıda küçük satıcının homojen ürün sattığı, kimsenin tek başına fiyatı etkileyemediği piyasa.

Örümcek ağı teoremi

Bir önceki yılın fiyatına göre verilen üretim kararlarının fiyat ve miktarda yarattığı dalgalanmayı açıklayan teori.

Pazarlama marjı

Tüketicinin ödediği fiyat ile üreticinin aldığı fiyat arasındaki fark.

Kendini dene

Her soruda bir seçeneğe tıkla; doğru cevap ve açıklaması hemen görünür.