ziraatciyiz.org

Gıdalarda Temel İşlemler

Kaynak: https://www.ziraatciyiz.org/temel-islemler.html

Bu derste

Gıdalarda temel işlemler, hammaddenin güvenli ve kaliteli bir gıda maddesine dönüştürülmesi için uygulanan fiziksel, kimyasal ve biyolojik işlemlerin bütünüdür. Bu sayfada hammadde temini ve temizlemeden başlayarak ayırma işlemleri, boyut küçültme, karıştırma ve emülsiyon oluşturma, ısıl işlemler (pastörizasyon, sterilizasyon, UHT, haşlama), kurutma ve dondurarak saklama konuları anlatılmaktadır. Sonunda bir kavramlar sözlüğü ve kendini sınayabileceğin bir test bulunuyor.

1. Gıda işlemenin amacı ve önemi

Gıda işleme, tarımsal ürünlerin tüketiciye ulaşmadan önce çeşitli fiziksel, kimyasal ve biyolojik işlemlerden geçirilmesidir. Başlıca amaçları şunlardır:

  • Besinlerin saklanmasını ve taşınmasını kolaylaştırmak,
  • Gıdaların bulunmayan mevsim ve yörelerde tüketilebilmesini sağlamak,
  • Lezzet, görünüş ve hazırlanma kolaylığını artırmak,
  • Mikroorganizmalar, toksik ve sindirimi zorlaştırıcı maddeler gibi zararları ortadan kaldırmak,
  • Gıdaları karışımlar hâline getirerek besin değerini yükseltmek.

Teknolojik işlemlerin olumlu ve olumsuz etkileri

Olumlu etkiler

  • Hastalık yapıcı mikroorganizmaların ve kirlerin uzaklaştırılması
  • Nişasta ve proteinin sindiriminin kolaylaşması
  • Zirai ilaç ve ağır metal kalıntılarının azaltılması
  • Lezzeti artıran uyarıcı aromaların oluşturulması

Olumsuz etkiler

  • Protein, aminoasit ve yağların kısmen parçalanması
  • Doğal renk ve aroma maddelerinin bozulması
  • Mineral ve vitaminlerin bir bölümünün kaybolması
  • Doku ve yapının bozulması

Bu nedenle gıda teknolojisinin temel ilkesi, gıdanın güvenliğini sağlarken besin değeri ve kalitedeki kayıpları en aza indirmektir.

2. Hammadde temini ve temizleme

Gıda işlemenin ilk adımı, uygun miktarda ve kalitede hammadde temindir. İşleme yöntemine en uygun çeşidin seçilmesi; renk, şekil, tekstür ve olgunlaşma eğilimi dikkate alınarak yapılır. Hammadde temininde kullanılan başlıca uygulamalar:

  • Çeşit seçimi: Hammaddenin işleme yöntemine uygun olması, hasat mevsiminin işleme takvimine dağılması gerekir.
  • Kontrat tarımı: Gıda işleyicilerinin çiftçilerle önceden anlaşarak üretim planı yapması; tohum, gübre ve teknik destek sağlaması.
  • Mekanizasyon: Hasatta mekanizasyon verimliliği artırırken aşırı ürün bütünlüğünü bozmaması ve mikroorganizma bulaşmasına yol açmaması gerekir.
  • Taşıma ve depolama: Hammadde mümkünse işlendiği gün fabrikaya ulaşmalı; bu mümkün değilse ürünün özelliğine uygun depolama koşulları sağlanmalıdır.

Temizleme

Hammaddeye dışarıdan bulaşmış yabancı maddelerin uzaklaştırılmasıdır. Mineral maddeler (toprak, taş, kum, metal), bitkisel maddeler (sap, yaprak), hayvansal maddeler (tüy, dışkı), kimyasal maddeler (tarım ilaçları) ve mikroorganizmalar temizleme ile giderilir.

Kuru temizleme

  • Eleme: Fiziksel boyuta göre ayırma
  • Fırçalama: Toz ve yabancı maddeleri fırçayla uzaklaştırma
  • Metal ayırıcı: Manyetik veya elektronik sistemlerle metal parçaları uzaklaştırma

Sulu temizleme

Mikroorganizmaları, pestisit kalıntılarını ve tozu uzaklaştırır; uygulanacak ısıl işlemin etkinliğini artırır. Kullanılan suyun her zaman temiz ve içilebilir nitelikte olması gerekir. Bazı durumlarda suya antimikrobiyal maddeler (örneğin klorlu su, NaOH) eklenebilir.

3. Ayırma işlemleri: eleme, çöktürme, filtrasyon, santrifüjleme

Ayırma işlemleri, gıdalardaki farklı bileşenlerin veya yabancı maddelerin birbirinden ayrılmasını sağlar. Gıdalar önce fiziksel özelliklerine göre ayıklanır, sonra kalite gruplarına göre sınıflandırılır.

Eleme

Taneciklerin yalnızca boyutuna dayanan bir ayırma yöntemidir. Endüstriyel elekler metal çubuklar, delikli metal levhalar veya örgü tellerden yapılır. Tek bir elek yalnızca iki fraksiyon verirken, elek serisi kullanılarak birden fazla fraksiyon elde edilebilir. Eleme ıslak ya da kuru yapılabilir; eleklerin titreştirilmesi veya döndürülmesiyle etkinlik artırılır.

Çöktürme

Çözeltideki maddenin uygun bir reaktifle çökelek oluşturarak ayrılması işlemidir. Çökelek çözünürlüğü düşük, süzülüp yıkanabilir ve sabit tartıma getirilebilir olmalıdır. Çöktürme tamamlanınca elde edilen çökelek süzme yoluyla (filtre kâğıdı veya süzme krozesi ile) sıvı fazdan ayrılır.

Filtrasyon

Katı-sıvı veya katı-gaz karışımlarının gözenekli bir ortamdan geçirilerek ayrılmasıdır. Gıda sanayinde basit süzmeden gelişmiş membran filtrasyona kadar geniş bir yelpazede uygulanır. Membran filtrasyon, çok ince selüloz asetat ya da selüloz nitrat diskler kullanarak mikrobiyolojik analiz ve gıda berraklaştırmada tercih edilir; 10 nm'den 8 µm'ye kadar farklı por çapları mevcuttur.

Santrifüjleme

Yoğunlukları farklı maddelerin yerçekiminin 5 000–15 000 katı büyüklüğündeki merkezkaç kuvveti ile birbirinden ayrılmasıdır. Ayırma işlemini yapan cihaza separatör denir.

  • Birbiri içinde çözünmeyen sıvıları ayırmak (sütten krema)
  • Hızlandırılmış filtrasyon ve berraklaştırma
  • Dekantasyon: sıvı içindeki %5–6 katı maddeyi ayırma

Gıda sanayinde santrifüjleme; yağların eldesinde, meyve sularının ve biranın berraklaştırılmasında, sütten kremanın ayrılmasında, şeker kristallerinin yıkanmasında ve petekteki balın ayrılmasında yaygın olarak kullanılır.

Damıtma

Homojen bir sıvı karışımının buharlaştırılarak, uçuculuk farkından yararlanılmasıyla bileşenlerinin birbirinden ayrılmasıdır. Adi damıtma kaynama noktaları yeterince farklı maddeler için, ayrımsal (fraksiyonlu) damıtma kaynama noktaları birbirine yakın (20 °C'den az fark) maddeler için, vakumda damıtma ise yüksek sıcaklıkta bozunabilen veya çok yüksek kaynama noktasına sahip maddeler için uygulanır.

Ekstraksiyon

Katı veya sıvı bir maddeden istenilen bileşenin uygun bir çözücü yardımıyla çekilerek ayrılmasıdır.

Sıvı-sıvı ekstraksiyonu

Çözeltideki bir maddenin su ile karışmayan organik bir çözücüye aktarılmasıdır. Ayırma hunisi yardımıyla iki faz ayrılır. Kullanılan çözücü; istenilen maddeyi çözmeli, suyla karışmamalı, zehirli atık bırakmamalı ve ucuz olmalıdır.

Katı-sıvı ekstraksiyonu

Katı maddeden bir bileşenin çözücüyle çözülerek ayrılmasıdır. Günlük örnekler: çay demleme, şeker pancarından şeker, yağlı tohumlardan yağ eldesi. Ekstraksiyon verimi; temas yüzeyi, çözücü seçimi ve sıcaklık ile etkilenir.

4. Boyut küçültme ve öğütme

Boyut küçültme, katı gıdaların mekanik güçle daha küçük parçalara bölünmesidir. Amaçları:

  • Bütün içindeki istenilen fazın elde edilmesi (şeker pancarından şeker),
  • Un, baharat gibi ürünlerde zorunlu bir üretim adımı olması,
  • Toplam yüzey alanı artırılarak kurutma, soğutma ve ısıtmanın hızlandırılması,
  • Çözünme hızının artırılması ve homojen karışım elde edilmesi.

Uygulanan kuvvet türüne göre:

  • Sıkıştırma: Sert katıların kaba parçacıklara bölünmesinde,
  • Vurma: Kaba parçaların orta ya da küçük parçalara bölünmesinde,
  • Sürtme: Çok küçük parçacık üretiminde,
  • Kesme: Belirli şekil ve büyüklükte parçacık elde etmede kullanılır.

Öğütme

En yaygın öğütücüler; bilyalı değirmenler (ince toz üretimi), çekiçli değirmenler ve valsli değirmenler'dir. Valsli değirmenler hububatta endosperm ile kepeği birbirinden ayırmak için kullanılır. Buğday öğütme işlemi dört sisteme ayrılır:

  1. Kırma sistemi: Kepek ve ruşeymin endospermden ayrılması.
  2. Kazıma sistemi: Kabuğa yapışık endosperm parçalarının ayrılması.
  3. Redüksiyon sistemi: Endospermin una indirgenmesi.
  4. Kuyruk sistemleri: Diğer sistemlerden geri alınan endospermden kepeğin ayrılması.

Her pasajda (vals çifti + elek) dört ürün elde edilir: iri kabuk parçaları, iri endosperm (irmik), ince endosperm (dunst) ve en ince endosperm (un, 1–150 µm).

5. Karıştırma ve emülsiyon

Karıştırma

İki ya da daha fazla maddenin birbiri içinde homojen dağılımını sağlama işlemidir. Madde kombinasyonları: hepsi katı (çay, kabartma tozu), katı+sıvı (şurup, salamura), sıvı+sıvı veya sıvı+gaz. Viskozite arttıkça karıştırma için gerekli kuvvet de artar. Karıştırmayı etkileyen faktörler: sıcaklık (artınca kolaylaşır), karıştırma süresi, karıştırıcı tipi ve devir sayısı.

Karıştırıcı tipleri: çarklar, pervaneli, türbinli ve tokmaklı disk karıştırıcılar sıvı-sıvı ve katı-sıvı karıştırmada; yoğurma makineleri hamur ve viskoz ürünlerde kullanılır. Girdap oluşumu (kapta hava karışması ve dipte katı birikmesi) önlemek için kap içine engel levhalar yerleştirilir.

Homojenizasyon

Emülsiyon hâlindeki yağ globüllerinin küçük parçalara bölünerek emülsiyonun daha kararlı hâle getirilmesi işlemidir. Sütte ortalama 3–4 µm çaplı yağ globülleri 0,5–1 µm'ye küçültülür; böylece yağın yüzeyde toplanması engellenir. Homojenizasyonu etkileyen başlıca faktörler sıcaklık (≥50 °C, genellikle 65 °C) ve basınçtır (100–200 kg/cm²).

Avantajları

  • Yağın yüzeyde toplanması önlenir.
  • Işığı yansıtma artar, süt daha beyaz görünür.
  • Viskozite artar, tat iyileşir.
  • Yağın ve proteinin sindirilmesi kolaylaşır.

Dezavantajları

  • Yüzey alanı arttığından lipoliz riski yükselir.
  • Işığa karşı duyarlılık artar.
  • Proteinlerin ısı stabilitesi azalır (UHT'de önce sterilizasyon yapılır).

Emülsiyon

Birbirine karışmayan iki sıvının birbiri içinde dağılmasıyla oluşan heterojen sistemdir. Dağılan damlacıklar iç fazı, içinde dağıldıkları faz dış fazı oluşturur. İki tip emülsiyon vardır: y/s (su içinde yağ, örn. süt, mayonez) ve s/y (yağ içinde su, örn. tereyağı, margarin).

Emülgatör (yüzey etken madde), iki faz arasındaki yüzey gerilimini azaltarak emülsiyonun kararlılığını sağlar. Emülgatör iç faz damlacıklarının çevresinde düzgün dağılarak onların bir araya gelmesini engeller. Lecitinden nişastaya, proteinden mono-digliseritlere pek çok doğal ve sentetik emülgatör kullanılır. Gıda sanayinde emülsiyon örnekleri: sosis/salam, helva, çikolata, margarin, mayonez.

Emülsiyon bozulma biçimleri: kremalaşma (damlacıkların üste toplanması, çalkalamakla geri döner), flokülasyon (damlacıkların geri dönüşümlü birleşmesi), koalesans (büyük damlalar oluşturarak birleşme) ve faz ayrılması (çalkalamakla eski hale dönmez).

6. Isıl işlemler I: pastörizasyon ve sterilizasyon

Mikroorganizmaların ısı etkisiyle faaliyetlerini engelleyerek gıdalara dayanıklılık kazandırma işlemine ısı uygulayarak muhafaza denir; uygulanan ısıtmaya da ısıl işlem. Hedef, o gıdada bulunabilecek ısıya en dirençli patojen ya da bozucu mikroorganizmanın öldürülmesidir. Işıl işlemde sıcaklık ile süre arasında ters bir ilişki vardır: sıcaklık yükseldikçe gerekli süre kısalır.

Mikroorganizmaların ısıl direncini etkileyen başlıca faktörler: spor formunda olup olmadıkları, ortamın pH'sı, nem içeriği, tuz ve şeker konsantrasyonu, yağ oranı ve bakteri/spor sayısı.

Kritik pH sınırı: 4,5 — pH > 4,5 olan düşük asitli gıdalar (sebze, et, süt) 100 °C üzerinde sterilize edilirken, pH < 4,5 olan yüksek asitli gıdalar (meyve suları, turşu) pastörizasyonla dayanıklı hâle getirilebilir.

Pastörizasyon

Genellikle 100 °C'nin altındaki sıcaklıklarda uygulanan, mikroorganizmaların büyük bir kısmını öldüren ancak sporları inaktive etmeyen ısıl işlemdir. İki yöntemi vardır:

LTLT (Kesikli)

Düşük sıcaklıkta uzun süreli pastörizasyon. Türkiye'de süt için 63–65 °C'de uygulanır.

HTST (Sürekli)

Yüksek sıcaklıkta kısa süreli pastörizasyon. Türkiye'de süt için 72–75 °C'de 15–20 saniye uygulanır.

Pastörizasyon tek başına yeterli dayanıklılık sağlamaz; soğuk depolama veya koruyucu katkı maddesi gibi destekleyici uygulamalarla birlikte kullanılır.

Sterilizasyon

100 °C üzerinde, genellikle 115 °C'de 13 dakika veya 121 °C'de 3 dakika gibi koşullarda uygulanan ve normal depolama koşullarında bozulmaya neden olan tüm mikroorganizma ve sporlarını yok eden ısıl işlemdir. Gıda sanayinde uygulanan ticari sterilizasyon, tüm canlıları değil yalnızca patojen ve bozucu olanları hedef alır; ısıya çok dirençli termofilik bakteri sporları canlı kalabilse de ortam koşulları (anaerobik ortam, düşük depolama sıcaklığı) gelişmelerini engeller.

Aseptik proses: Gıdanın ambalajlanmadan önce ısıl işleme tabi tutulup soğutulduktan sonra steril ambalaja doldurulmasıdır. Kapalı kapta sterilizasyona kıyasla ısı dağılımı daha homojen, kalite kaybı daha azdır.

UHT (Ultra High Temperature): En az 135 °C'de 1 saniye sürekli akış altında uygulanan yüksek sıcaklık-kısa süre sterilizasyon yöntemidir. Ticari UHT sütünün raf ömrü oda sıcaklığında birkaç ay olabilir.

7. Isıl işlemler II: haşlama, pişirme ve ekstrüzyon

Haşlama (Blanşlama)

Kaynar su veya buharla kısa süreli ön ısıl işlemdir. Temel amacı enzimleri (özellikle peroksidaz ve lipoksigenaz) inaktive etmektir. Ek yararları:

  • Doku gazlarının uzaklaştırılması (ambalajlama kolaylığı),
  • Bazı ürünlerde hoşa gitmeyen kokuların giderilmesi,
  • Ürün hacminin küçülmesi (konservecilikte avantaj),
  • Mikrobiyel yükün azaltılması (sonraki ısıl işlem şiddetini azaltır),
  • Dokunun yumuşaması ve sonraki işlem sürelerinin kısalması.

Haşlamanın zararı: Isıya duyarlı bazı besin öğeleri (C vitamini, B grubu vitaminler, mineraller) haşlama suyuna geçerek ürünü terk eder.

Pişirme yöntemleri

  • Fırında pişirme: Kuru ısı; ekmek, bisküvi gibi ürünlerde.
  • Buharda pişirme: Besin öğesi kaybı en az olan yöntem.
  • Kapalı kapta pişirme (düdüklü tencere): Basınç artışıyla 100 °C üzerinde pişirme, süreyi kısaltır.
  • Kızartma: Yüksek sıcaklıktaki yağda su çıkışı ve yağ girişiyle kabuklu doku oluşturulur; Maillard reaksiyonu ve karamelizasyon renk ile lezzet geliştirir.

Ekstrüzyon

Nişasta ve protein içeren karışımların sonsuz vida yardımıyla yüksek basınç, sıcaklık ve mekanik kayma gerilimi altında pişirilerek şekillendirilmesidir. Cips, kahvaltılık tahıl ürünleri, şişirilmiş çerezler, bebek mamaları ve hazır çorbalar ekstrüzyonla üretilir.

  • Üretim kapasitesi yüksek, birim maliyet düşüktür.
  • Ürünler bakteriyolojik açıdan iyidir; raf ömrü uzundur.
  • Çevre kirliliğine yol açan atık su veya katı atık oluşmaz.
  • Nişasta jelatinizasyonu ve protein denatürasyonu gerçekleşir; biyoyararlanım artar.

8. Kurutma

Kurutma, gıdadaki suyun uzaklaştırılarak su aktivitesinin düşürülmesi ve böylece mikroorganizma gelişiminin engellenmesidir. Kurutulacak ürünlere uygulanan başlıca ön işlemler: yıkama, ayıklama, kabuk soyma, doğrama ve haşlama.

Meyvelerin kurutmaya hazırlanması

Yaş meyvede %80–95 olan su oranı kurutmayla %10–20'ye düşürülür. Kükürtleme, bandırma ve alkali çözeltisi daldırması meyveye özgü ön işlemlerdir:

  • Kükürtleme (SO₂ uygulaması): Enzimatik ve enzimatik olmayan esmerleşmeyi önler, antioksidan ve antimikrobiyal etki gösterir. Kükürt ya SO₂ gazında tutma ya da sülfit/bisülfit çözeltisine daldırma yöntemiyle uygulanır.
  • Bandırma (K₂CO₃ çözeltisi): Özellikle üzümde doğal mum tabakasını gidererek kurutmayı hızlandırır ve rengi korur.

Kurutma yöntemleri

Güneşte kurutma

En eski ve düşük maliyetli yöntemdir. Hava koşullarına bağımlıdır; hijyen riski taşır. Kayısı, üzüm ve incir gibi geleneksel ürünlerde hâlâ yaygın kullanılır.

Yapay kurutma

Kontrollü sıcaklık, nem ve hava hızıyla kurutma fırınları, tünel kurutucular, püskürtmeli (spray) kurutucular ve dondurarak kurutma (liyofilizasyon) kullanılır. Dondurarak kurutmada ürün dondurulup vakumda süblimleştirildiğinden besin değeri korunur ancak maliyet yüksektir.

9. Dondurarak ve soğukta saklama

Soğuk; mikroorganizma gelişimini yavaşlatır veya durdurur, enzimatik reaksiyonları yavaşlatır. Kimyasal katkı gerekmez, besin değeri büyük ölçüde korunur.

Soğukta saklama (0 – +10 °C)

Kısa ve orta vadeli saklama için kullanılır. Pastörize süt, taze meyve-sebze, hazır yemekler bu aralıkta depolanır. Modifiye ve kontrollü atmosfer depolama (MA/CA) ise gazın bileşimi değiştirilerek elma, armut gibi ürünlerin raf ömrünü uzun süre korur.

Dondurarak saklama (−18 °C ve altı)

Temel ilke, −18 °C'de mikrobiyel aktivitenin tamamen durmasıdır. Dondurma bir sterilizasyon değildir; mikroorganizmaları inaktive eder ama öldürmez. Toksinler dondurma işleminden etkilenmez.

Donma hızı kritiktir: hızlı dondurma küçük buz kristalleri oluşturarak hücre hasarını azaltır, doku bütünlüğünü korur; yavaş dondurma iri kristaller nedeniyle doku hasarını artırır.

Dondurma yöntemiOrtamKullanım alanı
Durgun havada dondurma−15 ile −30 °C hareketsiz havaKüçük işletmeler; yavaş, uzun süre
Hava akımında dondurma (tünel)−30 ile −45 °C, 10–15 m/s hava akımıDondurulmuş sebze, meyve, et
İndirekt kontakt (plakalı)İki soğutmalı plaka arasındaAmbalajlı ürünler, balık filetosu
Daldırarak dondurmaSıvı nitrojen veya CO₂ ile temasIQF (tekli hızlı dondurma)

Dondurulacak meyve ve sebzelere dondurma öncesi haşlama (enzim inaktivasyonu) uygulanır. Meyvelerde haşlama yerine askorbik asit veya şeker şurubu kullanılır. Et ürünlerinde dondurma işlemi, ölüm katılığı (rigor mortis) tamamlandıktan sonra yapılmalıdır.

10. Fermantasyon

Fermantasyon, mikroorganizmaların (bakteri, maya, küf) gıdadaki şeker ve diğer organik bileşikleri asit, alkol, gaz ve çeşitli metabolitlere dönüştürmesidir. Gıda muhafazasında ve lezzet gelişiminde temel rol oynar.

Laktik asit fermantasyonu

Şekerlerin bakteriler tarafından laktik aside dönüştürülmesi. Yoğurt, peynir, turşu, kefir ve ekmek hamuru bunun örnekleridir. pH'nın düşmesi bozucu mikroorganizmaların gelişimini engeller.

Alkol fermantasyonu

Maya (Saccharomyces cerevisiae) tarafından şekerlerin etanol ve CO₂'ye dönüştürülmesi. Şarap, bira ve ekmak (mayanın CO₂'si) bu grupta yer alır.

Fermantasyonda ortamın kontrolü kritiktir: sıcaklık, pH, tuz konsantrasyonu, oksijen varlığı veya yokluğu istenilen mikroorganizmanın üremesi için optimum tutulmalıdır. Gıda sanayinde fermantasyon sonrası pastörizasyon uygulanarak başlatılan fermantasyon durdurulabilir (örneğin turşu, bira).

11. Ambalajlama ve gıda güvenliği

Ambalajlama; gıdayı fiziksel hasardan, ışık, nem ve oksijenden, mikroorganizmalardan ve kimyasal bulaşmadan korur. Hermetik (hava geçirmez) ambalaj, sterilizasyon sonrası yeniden bulaşmayı engeller.

Ambalaj materyallerinin özellikleri

MateryalÜstünlükleriSakıncaları
PlastikHafif, kırılmaz, şekillendirilebilirGaz ve aroma geçirir; sterilize edilemez
CamGıdayı etkilemez, sterilize edilebilir, kolay temizlenirAğır, kırılgan, ışık geçirir
MetalKırılmaz, ısıya dayanıklı, gaz ve ışık geçirmezPaslanabilir, gıdayla reaksiyona girebilir

Gıda güvenliği ilkeleri

WHO'nun on altın kuralına göre güvenli gıda hazırlama ilkeleri: işlenmiş güvenli gıdaları tercih etmek, gıdaları iyi pişirmek (her nokta ≥75 °C), pişmiş gıdaları derhal tüketmek, 10 °C'nin altında veya 60 °C'nin üstünde saklamak, pişmiş ve çiğ gıdaları birbirinden ayırmak, elleri sık yıkamak, tüm yüzeyleri temiz tutmak, güvenli su kullanmak.

Kavramlar sözlüğü

Hammadde
Gıda üretiminde kullanılan, birincil üretimden elde edilen ürün veya yarı mamul.
Ayıklama
Hammaddenin fiziksel özelliklerine (büyüklük, ağırlık, renk, şekil) göre gruplandırılması.
Sınıflandırma
Hammaddenin farklı kalite gruplarına ayrılması.
Santrifüjleme
Yoğunlukları farklı maddelerin yerçekiminin binlerce katı büyüklüğündeki merkezkaç kuvvetiyle birbirinden ayrılması.
Separatör
Santrifüjleme işlemini yapan alet.
Filtrasyon
Katı-sıvı veya katı-gaz karışımlarının gözenekli bir ortamdan geçirilerek ayrılması.
Membran filtrasyon
10 nm – 8 µm arasında por çaplı selüloz asetat veya nitrat disklerle yapılan gelişmiş filtrasyon yöntemi.
Damıtma
Sıvı karışımların bileşenlerinin uçuculuk farkından yararlanılarak ayrılması.
Ekstraksiyon
Katı veya sıvı bir karışımdan istenilen bileşenin uygun bir çözücüyle çekilerek ayrılması.
Emülsiyon
Birbirine karışmayan iki sıvının birbiri içinde dağılmasıyla oluşan heterojen sistem.
Emülgatör (yüzey etken madde)
İki faz arasındaki yüzey gerilimini azaltarak emülsiyonu kararlı hâle getiren madde.
Homojenizasyon
Sütteki yağ globüllerinin mekanik işlemle küçültülerek emülsiyonun kararlı hâle getirilmesi.
Pastörizasyon
Genellikle 100 °C'nin altında uygulanan, patojen mikroorganizmaların vejetatif formlarını öldüren ısıl işlem.
LTLT
Düşük sıcaklıkta uzun süreli pastörizasyon (Low Temperature Long Time).
HTST
Yüksek sıcaklıkta kısa süreli pastörizasyon (High Temperature Short Time).
Sterilizasyon
100 °C üzerinde uygulanan, bozucu mikroorganizma ve sporların tamamını yok eden ısıl işlem.
Ticari sterilizasyon
Gıda sanayinde normal depolama koşullarında bozulmaya neden olan tüm mikroorganizmaları yok eden ısıl işlem.
UHT
En az 135 °C'de 1 saniye sürekli akışta uygulanan ultra yüksek sıcaklık sterilizasyonu.
Aseptik proses
Gıdanın ambalajlanmadan önce ısıl işleme tabi tutulup steril ambalaja doldurulması.
Haşlama (blanşlama)
Kaynar su veya buharla kısa süreli ön ısıl işlem; enzimleri inaktive eder.
Ekstrüzyon
Nişasta/protein karışımının yüksek basınç ve sıcaklık altında sonsuz vida ile pişirilerek şekillendirilmesi.
Kükürtleme
SO₂ gazı veya sülfit çözeltisi kullanılarak meyvelerdeki enzimatik esmerleşmenin önlenmesi.
Bandırma
Üzüm gibi meyvelerde K₂CO₃ çözeltisine daldırarak doğal mum tabakasını giderme ve kurutmayı hızlandırma işlemi.
Fermantasyon
Mikroorganizmaların gıdadaki organik bileşikleri asit, alkol ve gaz gibi ürünlere dönüştürmesi.
D değeri
Belirli bir sıcaklıkta mikroorganizma populasyonunun %90'ını öldürmek için gereken süre (dakika).

Kendini dene

Her soruda bir seçeneğe tıkla; doğru cevap ve açıklaması hemen görünür.

1. Gıda işlemede uygulanan teknolojik işlemlerin olası olumsuz etkisi hangisidir?

İşleme sırasında ısı, nem ve mekanik kuvvetler vitamin ve mineralleri kısmen bozabilir ya da ortama bırakabilir.

2. Santrifüjleme işleminde hangi ilkeden yararlanılır?

Santrifüjlemede yerçekiminin binlerce katı büyüklüğündeki merkezkaç kuvveti, yoğunluk farkı olan maddeleri birbirinden ayırır.

3. Pastörizasyon ile sterilizasyon arasındaki temel fark nedir?

Pastörizasyon vejetatif mikroorganizmaları öldürür; bakteri sporları hayatta kalabilir. Sterilizasyon ise 100 °C üzerinde uygulanarak bozucu sporları da hedef alır.

4. Meyve ve sebze konservelerinde pastörizasyon yeterliyken et konservelerinin sterilize edilmesi gerekir. Bunun temel nedeni nedir?

pH < 4,5 olan asitli gıdalarda Clostridium gibi ısıya dirençli sporların gelişme riski yoktur; pastörizasyon yeterlidir. pH > 4,5 olan gıdalarda sterilizasyon gerekir.

5. Dondurarak saklama neden bir sterilizasyon yöntemi değildir?

Dondurma mikroorganizmaların çoğalmasını durdurur ancak onları öldürmez; çözme işlemiyle yeniden aktif hâle geçebilirler. Üstelik önceden oluşan toksinler soğuktan etkilenmez.

6. Meyvelerde kükürtleme yapılmasının başlıca amacı nedir?

SO₂ hem enzimleri inhibe ederek hem de antioksidan etki göstererek renk esmerleşmesini önler ve raf ömrünü uzatır.

7. Emülsiyonda kremalaşma ne anlama gelir?

Kremalaşmada yağ damlacıkları üste toplanır; bu süreç geri dönüşümlüdür ve çalkalamakla emülsiyon eski hâline gelir. Koalesans veya faz ayrılmasından farklıdır.

8. Haşlama (blanşlama) işleminin dondurulmuş sebzelerde temel amacı nedir?

Haşlama peroksidaz gibi enzimleri inaktive eder; depolama sırasında enzimatik renk ve tat bozulmalarını önler. Ayrıca mikrobiyel yük azalır.

Kaynaklar

Bu sayfa, internette açık erişimle sunulan aşağıdaki ders notu, makale, tez ve kitaplardan yararlanılarak özgün olarak yazılmıştır.

  1. Öğr. Gör. Dr. Engin Yaralı, Gıdalarda Temel İşlemler I (ders sunumu, 2017) — açık erişim.
  2. Öğr. Gör. Dr. Engin Yaralı, Gıdalarda Temel İşlemler II (ders sunumu, 2018) — açık erişim.
  3. Hicran (yazar soyadı belirtilmemiş), Gıdalarda Temel İşlemler Ders Notu (88 sayfa) — açık erişim.
  4. Dr. Öğr. Üyesi Semiha Yalçın, Besin İşleme Yöntemleri (İstanbul Gelişim Üniversitesi, Beslenme ve Diyetetik, 2020) — açık erişim.
  5. Tolga Elbir, Gıda Ürünleri ve İçecek Üretimi Sektörel Uygulama Kılavuzu (Çevre Bakanlığı taslak raporu, 2020) — açık erişim.

Forumda bu dersle ilgili farklı yıllarda paylaşılmış ders notları ve tartışmalar bulunur. Bu sayfadaki anlatım onların bir kopyası değildir; güncel açık erişim kaynaklardan ayrıca hazırlanmıştır. Dersle ilgili sorularını forumda sorabilirsin.

Gıdalarda Temel İşlemler ders notları