ziraatciyiz.org

Sulama

Kaynak: https://www.ziraatciyiz.org/sulama.html

Bu derste

Sulama, doğal yağışla karşılanamayan bitki su ihtiyacının, zamanında ve plan dâhilinde, kök bölgesindeki toprağa verilmesidir. Doğru bir sulama üç soruya yanıt verir: ne zaman, ne kadar ve hangi yöntemle sulanmalı? Bu sayfada toprak-su-bitki ilişkilerinden başlayarak bitki su tüketimi ve sulama suyu ihtiyacının hesaplanması, sulama zamanının belirlenmesi, sulama yöntemleri ve sulama suyunun kalitesi anlatılmaktadır. Sonunda bir kavramlar sözlüğü ve kendini sınayabileceğin bir test bulunuyor.

1. Sulama ve Türkiye’nin su durumu

Sulama, bitkinin ihtiyaç duyduğu ve yağışla karşılanamayan suyun, zamanında ve belirli bir plan çerçevesinde, randımanlı bir şekilde bitki kök bölgesindeki toprağa verilmesidir. Sulamanın amaçları; bitkinin büyümesi için gerekli nemi sağlamak, besin maddelerinin çözünüp alınabilmesine olanak vermek, topraktaki tuzları yıkamak ve bazı durumlarda bitkiyi don ve aşırı sıcaktan korumaktır.

Su, fotosentezin ham maddesi, besin maddelerinin taşıyıcısı ve hücrelerin turgorunu sağlayan temel maddedir. Kurak ve yarı kurak bölgelerde sulama, verimi birkaç katına çıkarabilir ve tarımı sürekli ve kararlı hâle getirir.

Kişi başına yıllık kullanılabilir suDurum
1.000 m³’ten azSu fakiri
1.000–3.000 m³Su sıkıntısı olan
3.000–10.000 m³İhtiyacını karşılayan
10.000 m³’ten fazlaSu zengini

Türkiye’de kişi başına yıllık kullanılabilir su miktarı yaklaşık 1.500 m³’tür; yani Türkiye su zengini değil, su sıkıntısı olan bir ülkedir. Toplam su tüketiminin büyük kısmı tarımsal sulamada kullanıldığı için suyun tasarruflu ve verimli kullanılması özellikle tarımda önemlidir.

2. Toprak-su-bitki ilişkileri

  • Tarla kapasitesi (TK): Doygun toprağın fazla suyu yerçekimiyle süzüldükten sonra tutabildiği su miktarı; sulamada toprak neminin üst sınırıdır.
  • Solma noktası (SN): Bitkinin artık su alamayıp kalıcı olarak solduğu nem düzeyi; toprak neminin alt sınırıdır.
  • Kullanılabilir su: Tarla kapasitesi ile solma noktası arasındaki su; genellikle her 1 metre toprak derinliği için milimetre olarak ifade edilir. Tınlı topraklarda en yüksek, kumlu topraklarda en düşüktür.
  • Etkili kök derinliği: Bitkinin suyunun yaklaşık yüzde 80’ini aldığı kök derinliğidir. Sığ köklü sebzelerde 30–60 cm, tahıllarda 90–120 cm, meyve ağaçlarında 120–150 cm ve daha fazladır.
  • Buharlaşma (evaporasyon) ve terleme (transpirasyon): Suyun toprak ve su yüzeylerinden ve bitkinin yapraklarından buhar olarak atmosfere geçmesidir. İkisinin toplamına evapotranspirasyon, yani bitki su tüketimi denir.

Toprakla ilgili diğer temel kavramlar (hacim ağırlığı, gözeneklilik, bünye) Toprak Bilgisi dersinde anlatılmaktadır.

3. Bitki su tüketimi

Bitki su tüketimi (ETc), iklime, bitkinin türüne ve gelişme dönemine bağlıdır ve şu eşitlikle hesaplanır:

ETc = Kc × ETo

  • ETo (referans bitki su tüketimi): İyi sulanmış, kısa boylu bir referans bitkinin (çim) su tüketimidir; yalnızca iklime bağlıdır. Sıcaklık, güneşlenme, rüzgâr ve bağıl nem verilerinden (Penman-Monteith gibi yöntemlerle) ya da buharlaşma kaplarıyla hesaplanır.
  • Kc (bitki katsayısı): Bitkinin su tüketiminin referans bitkiye oranıdır; bitki küçükken düşük, tam gelişme döneminde en yüksek, olgunlaşmada yeniden düşüktür.

Damla sulamada toprağın yalnızca bir kısmı ıslatıldığı için su tüketimi, bitkinin gölgelediği alan oranıyla düzeltilir: T = ET × (Ps / 85). Gölgelenen alan yüzdesi (Ps) sebzelerde ve tarla bitkilerinde yaklaşık yüzde 80, sık dikilen meyve bahçelerinde yüzde 75, geniş aralıklı meyve bahçelerinde yüzde 70 alınabilir.

4. Sulama suyu ihtiyacı

Net sulama suyu ihtiyacı (dn), bitki su tüketiminden yağışın bitkiye yararlı olan kısmının (etkili yağış, Re) çıkarılmasıyla bulunur:

dn = ET − Re

Sulama sırasında suyun bir kısmı iletim ve tarlaya uygulama sırasında kaybolur. Bu yüzden kaynaktan alınması gereken toplam (brüt) sulama suyu ihtiyacı (dt) daha fazladır:

dt = dn / (Ea × Ec)

Burada Ea su uygulama randımanını, Ec su iletim randımanını gösterir (bkz. sulama randımanları).

Sulama modülü ve kanal kapasitesi

Bir sulama alanında birim alan için gereken su debisine sulama modülü denir: q = 10 × dt / (3,6 × T) (q: L/s/ha; dt: mm; T: saat). Kanal ya da boru hattının kapasitesi ise Q = q × A eşitliğiyle bulunur (A: alan, ha). Projelerde kanal kapasitesi, su ihtiyacının en yüksek olduğu ayın (pik ay) modülüne göre belirlenir.

Örnek 15.000 hektarlık bir sulama alanında Temmuz ayı ortalama bitki su tüketimi 212 mm, etkili yağış 14 mm, toplam sulama randımanı yüzde 50’dir. Net ihtiyaç 212 − 14 = 198 mm, toplam ihtiyaç 198 / 0,5 = 396 mm’dir. Temmuz’da 31 gün boyunca günde 24 saat (744 saat) sulama yapılırsa sulama modülü 10 × 396 / (3,6 × 744) ≈ 1,48 L/s/ha, kanal kapasitesi 1,48 × 15.000 ≈ 22.200 L/s, yani yaklaşık 22,2 m³/s olur.

5. Sulama zamanı ve kritik seviye

Toprak nemi tarla kapasitesine yakınken bitki suyu kolayca alır ve en yüksek su tüketimini gerçekleştirir; strese girmez. Toprak kurudukça bitki suyu almakta zorlanır, su tüketimi azalır ve su stresi başlar. Bitkinin kullanılabilir suyun ne kadarını tüketene kadar strese girmediğini kritik seviye (p faktörü) gösterir:

p = RAM / TAM

TAM, etkili kök derinliğindeki toplam kullanılabilir su miktarı; RAM ise bunun bitki strese girmeden tüketebileceği kısmıdır (izin verilen tüketim). Örneğin p = 0,50 ise bitki kullanılabilir suyun yarısını tükettiğinde sulama yapılmalıdır.

  • Bitkiye göre: Sebzelerin çoğu daha nemli bir toprağa ihtiyaç duyar (p küçüktür; ıspanak 0,20, biber 0,30, patates 0,35, domates 0,40). Pamuk, sorgum, mısır ve şeker pancarı gibi bitkiler daha kuru topraklarda da strese girmez (p 0,50–0,65).
  • İklime göre: Sıcak ve kurak dönemlerde, yani su tüketimi yüksekken p küçülür; bitki daha erken strese girer.
  • Duyarlı dönemler: Çiçeklenme, meyve tutumu ve tane dolumu gibi dönemlerde su eksikliği verimi en çok düşürür. Örneğin asmada su ihtiyacı sürme-çiçeklenme, çiçeklenme-ben düşme, ben düşme-hasat ve hasat sonrası dönemlerine göre farklıdır.

Sulama zamanının belirlenmesi

Sulama zamanı; toprak neminin örnek alınıp tartılarak ya da tansiyometre ve nem sensörleriyle ölçülmesi, bitki su tüketiminin günlük hesaplanarak toprak nem dengesinin izlenmesi (su bütçesi) ya da bitkideki belirtilerin (yaprak sıcaklığı, solgunluk) izlenmesiyle belirlenir. Bitkide gözle görülen solgunluk, verimin zaten düşmeye başladığını gösterir; sulamayı bu belirtiye bırakmamak gerekir.

6. Sulama aralığı, miktarı ve süresi

Her sulamada verilecek net su miktarı, izin verilen tüketim kadardır (RAM = p × TAM). Sulama aralığı ise bu miktarın bitkinin günlük su tüketimine bölünmesiyle bulunur: SA = dn / ET (gün).

Sulama süresi yönteme göre hesaplanır:

  • Yüzey sulamada: T = (A × dt) / (Q × 3,6) (T: saat; A: alan, da; dt: brüt su, mm; Q: debi, L/s).
  • Yağmurlamada: T = dt / Iy (Iy: yağmurlama hızı, mm/saat).
  • Damla sulamada: T = 1.000 × dt / (q × N) (q: damlatıcı debisi, L/saat; N: dekardaki damlatıcı sayısı).
Örnek Kullanılabilir su tutma kapasitesi 100 mm/m olan bir toprakta etkili kök derinliği 0,6 m olan domates yetiştiriliyor. TAM = 100 × 0,6 = 60 mm. Kritik seviye 0,5 alınırsa her sulamada verilecek net su RAM = 0,5 × 60 = 30 mm’dir. Günlük su tüketimi 6 mm ise sulama aralığı 30 / 6 = 5 gündür. Damla sulamada uygulama randımanı 0,90 alınırsa brüt su 30 / 0,90 ≈ 33,3 mm olur. Dekarda 2 L/saat debili 1.000 damlatıcı varsa sulama süresi 1.000 × 33,3 / (2 × 1.000) ≈ 16,7 saattir.

7. Sulama randımanları

Sulama suyunun tamamı bitkiye ulaşmaz: bir kısmı kanallarda sızma ve buharlaşmayla, bir kısmı tarlada yüzey akışı, derine sızma ve buharlaşmayla kaybolur.

Su uygulama randımanı (Ea)

Damla sulama%85–95
Yağmurlama%65–80
Yüzey sulama%40–80
Salma sulama%30–40

Su iletim randımanı (Ec)

Toprak kanal%70
Beton kaplamalı kanal%85
Kanalet%97
Basınçlı boru hattı%100

Toplam sulama randımanı ikisinin çarpımıdır: E = Ea × Ec. Örneğin toprak kanalla salma sulama yapılan bir tarlada toplam randıman 0,70 × 0,35 ≈ yüzde 25’tir; yani kaynaktan alınan suyun yalnızca dörtte biri bitkiye ulaşır. Aynı alan basınçlı boruyla damla sulama yapılarak sulandığında randıman yüzde 90’a çıkar. Bu fark, kapalı boru sistemleri ve basınçlı sulamanın su tasarrufundaki önemini gösterir.

8. Yüzey sulama yöntemleri

Yüzey sulamada su, tarlaya yerçekimiyle, toprak yüzeyinden akıtılarak ya da göllendirilerek verilir. Yatırım maliyeti düşüktür, ama arazi tesviyesi ve iyi bir planlama gerektirir; randımanı düşük olduğunda su kaybı ve tuzlanma, drenaj sorunları görülür.

  • Salma sulama: Su tarlaya serbestçe salınır. En ilkel ve randımanı en düşük yöntemdir; suyun bazı yerlerde göllenmesine, yüksek yerlere ise ulaşamamasına yol açar. Önerilmez.
  • Karık sulama: Su, sıra aralarında açılan karıklarda akıtılır. Sıraya ekilen bitkilerde (mısır, pamuk, sebzeler) ve kök boğazının ıslanmasından zarar gören bitkilerde kullanılır; eğim genellikle yüzde 1’den azdır. Eğimli arazilerde karıklar eş yükselti eğrilerine paralel açılır.
  • Tava sulama: Etrafı seddelerle çevrili eğimsiz tavalar kısa sürede suyla doldurulur; su zamanla toprağa sızar. Çeltik ve meyve bahçelerinde kullanılır.
  • Uzun tava (border) sulama: Tarla eğim yönünde 3–30 m genişlik ve 100–800 m uzunlukta şeritlere bölünür; su göllendirilmeden şerit boyunca akıtılır. Sık ekilen tahıllar ve yem bitkileri için uygundur.

9. Basınçlı sulama yöntemleri

Yağmurlama sulama

Su, basınçlı bir boru sistemiyle tarlaya iletilir ve yağmurlama başlıklarıyla damlacıklar hâlinde püskürtülür. Arazi tesviyesi gerektirmez; engebeli, eğimli, yüzlek ve geçirgenliği yüksek topraklarda erozyona yol açmadan uygulanabilir; dondan korunmada da kullanılır. Buna karşılık tesis ve enerji masrafı yüksektir, rüzgâr suyun dağılımını bozar, sıcak havada buharlaşma kaybı artar ve yaprakların ıslanması bazı hastalıkları artırabilir. Taşınabilir sistemler, tamburlu sulama makineleri, merkezi pivot ve lineer sistemler başlıca türleridir.

Damla sulama

Su, düşük basınçlı bir boru ağıyla sık aralıklarla ve yalnızca kök bölgesine, damlatıcılarla verilir. Avantajları: su uygulama randımanı çok yüksektir; buharlaşma ve derine sızma kayıpları azdır; kök bölgesindeki nem hep yüksek tutulur; gübre suyla birlikte verilebilir (fertigasyon); yalnız belirli alanlar ıslandığı için yabancı ot azalır; tuzlu sularla daha başarılı sulama yapılabilir ve verim artar. Dezavantajları: ilk yatırım maliyeti yüksektir; iyi filtre edilmeyen sularda damlatıcılar tıkanır; ıslatılan alanın kenarlarında tuz birikebilir ve borular kemirgenlerden zarar görebilir.

Damla sulama sistemi; pompa birimi, filtreler, gübre tankı, vanalar, basınç düzenleyiciler ve manometrelerden oluşan kontrol ünitesi ile ana boru, manifold, lateral ve damlatıcılardan oluşur. Kum, elek ve disk filtreler sistemin ömrü için hayati önemdedir.

Diğer basınçlı yöntemler

Mikro yağmurlama, meyve ağaçlarının dibine küçük başlıklarla su püskürtür; damla sulamadan daha geniş alanı ıslatır. Toprak altı damla sulama ve kök bölgesine sızdırma yöntemleri ise suyu doğrudan toprak içine verir.

10. Sulama suyunun kalitesi

Sulama suyu bitkiye zararlı miktarda tuz, sodyum, bor ve diğer zararlı maddeler içermemelidir. Kalitesiz suyla yapılan sulama zamanla toprakta tuzlanma ve sodyumlaşmaya yol açar.

Tuzluluk sınıfı (elektriksel iletkenlik, µmhos/cm)Değerlendirme
C1: 0–250 (az tuzlu)Hemen her toprak ve bitkide güvenle kullanılabilir.
C2: 250–750 (orta tuzlu)Orta derecede yıkama sağlanırsa kullanılabilir.
C3: 750–2.250 (yüksek tuzlu)Drenajı yetersiz alanlarda kullanılamaz; tuza dayanıklı bitkiler seçilmelidir.
C4: 2.250’den fazla (çok yüksek tuzlu)Normal şartlarda sulamaya uygun değildir.

Suyun sodyum tehlikesi sodyum adsorpsiyon oranı (SAR) ile değerlendirilir: S1 (0–10) az sodyumlu, S2 (10–18) orta, S3 (18–26) yüksek, S4 (26’dan fazla) çok yüksek sodyumlu sudur. Sodyumlu sular toprak strüktürünü bozar ve geçirgenliği azaltır; bu tehlike jips uygulamasıyla azaltılabilir. Bor içeriği de önemlidir: hassas bitkiler için 0,3 ppm’in üzerindeki bor derişimleri zarar verebilir. Sudaki bakiye sodyum karbonat ise 2,5 me/L’yi aşmamalıdır.

Tuzlu sularla sulamada toprağa ihtiyaçtan biraz fazla su verilerek tuzların kök bölgesinden yıkanması (yıkama payı) ve iyi bir drenaj sağlanması gerekir. Tuzlu ve sodyumlu toprakların ıslahı Toprak Bilgisi dersinde anlatılmaktadır.

11. Suyu verimli kullanmak

  • Kapalı sistemler: Açık toprak kanallar yerine borulu sistemler kullanarak iletim kayıplarını önlemek.
  • Basınçlı sulama: Damla ve yağmurlama sulamayla uygulama kayıplarını azaltmak. Türkiye’de basınçlı sulama sistemlerinin yaygınlaştırılması devlet tarafından desteklenmektedir.
  • Doğru zaman ve miktar: Sulamayı tahminle değil toprak nemi ölçümüne ve su tüketimine göre planlamak; sıcak ve rüzgârlı saatlerde yağmurlama yapmamak.
  • Kısıntılı sulama: Su yetersiz olduğunda bitkinin suya en duyarlı dönemlerinde tam, daha az duyarlı dönemlerinde eksik sulama yapmak; birim sudan elde edilen ürün (su kullanım randımanı) artar.
  • Toprak yönetimi: Malçlama, organik maddeyi artırma ve anızı korumayla buharlaşmayı azaltmak.
  • Uygun bitki seçimi: Kurak bölgelerde su tüketimi düşük bitki ve çeşitleri tercih etmek.

Sulama makineleri ve ekipmanları Tarım Makineleri dersinde de anlatılmaktadır.

Kavramlar sözlüğü

Sulama
Yağışla karşılanamayan bitki su ihtiyacının plan dâhilinde kök bölgesine verilmesi.
Tarla kapasitesi
Fazla suyu süzüldükten sonra toprağın tutabildiği su miktarı.
Solma noktası
Bitkinin su alamayıp kalıcı olarak solduğu nem düzeyi.
Kullanılabilir su
Tarla kapasitesi ile solma noktası arasındaki su.
Etkili kök derinliği
Bitkinin suyunun yaklaşık yüzde 80’ini aldığı derinlik.
Evapotranspirasyon
Buharlaşma ve terlemenin toplamı; bitki su tüketimi.
Bitki katsayısı (Kc)
Bitki su tüketiminin referans bitki su tüketimine oranı.
Etkili yağış
Yağışın bitkiye yararlı olan kısmı.
Net sulama suyu ihtiyacı
Bitki su tüketiminden etkili yağışın çıkarılmasıyla bulunan su miktarı.
Toplam (brüt) sulama suyu
Kayıplar dâhil kaynaktan alınması gereken su miktarı.
Sulama modülü
Birim alan için gereken sulama suyu debisi.
Kritik seviye (p faktörü)
Bitkinin strese girmeden tüketebileceği kullanılabilir su oranı.
Sulama aralığı
İki sulama arasındaki gün sayısı.
Su uygulama randımanı
Kök bölgesinde depolanan suyun tarlaya verilen suya oranı.
Su iletim randımanı
Tarlaya ulaşan suyun kaynaktan alınan suya oranı.
Karık sulama
Suyun sıra aralarındaki karıklarda akıtıldığı yüzey sulama yöntemi.
Damla sulama
Suyun damlatıcılarla doğrudan kök bölgesine verildiği basınçlı yöntem.
Fertigasyon
Gübrenin sulama suyuyla verilmesi.
SAR
Sulama suyunun sodyum tehlikesini gösteren sodyum adsorpsiyon oranı.
Kısıntılı sulama
Bitkinin su ihtiyacının tamamının bilinçli olarak karşılanmadığı sulama.

Kendini dene

Her soruda bir seçeneğe tıkla; doğru cevap ve açıklaması hemen görünür.

1. Kişi başına yıllık yaklaşık 1.500 m³ kullanılabilir su ile Türkiye hangi gruptadır?

1.000–3.000 m³ arası su sıkıntısı olan ülke grubudur.

2. Sulamada toprak neminin üst ve alt sınırları hangileridir?

Bitki için kullanılabilir su tarla kapasitesi ile solma noktası arasındadır.

3. Referans bitki su tüketimi 6 mm/gün ve bitki katsayısı 1,1 ise bitki su tüketimi kaç mm/gündür?

ETc = Kc × ETo = 1,1 × 6 = 6,6 mm/gün.

4. Bitki su tüketimi 150 mm, etkili yağış 30 mm ve toplam randıman 0,6 ise toplam sulama suyu ihtiyacı nedir?

dn = 150 − 30 = 120 mm; dt = 120 / 0,6 = 200 mm.

5. Kritik seviyesi 0,5 olan bir bitkide kullanılabilir su 80 mm ise her sulamada verilecek net su ne kadardır?

RAM = p × TAM = 0,5 × 80 = 40 mm.

6. Her sulamada 36 mm net su verilen ve günlük 6 mm su tüketen bir bitkide sulama aralığı kaç gündür?

SA = 36 / 6 = 6 gün.

7. Su uygulama randımanı en yüksek olan yöntem hangisidir?

Damla sulamada uygulama randımanı yüzde 85–95’tir.

8. Kök boğazının ıslanmasından zarar gören sıraya ekili bitkilerde hangi yüzey sulama yöntemi uygundur?

Karık sulamada su sıra aralarında akar, kök boğazı ıslanmaz.

9. Damla sulamada en sık karşılaşılan sorun nedir?

İyi filtrasyon yapılmazsa damlatıcılar tıkanır.

10. Elektriksel iletkenliği 1.500 µmhos/cm olan bir sulama suyu hangi sınıftadır?

750–2.250 µmhos/cm arası C3, yüksek tuzlu sudur.

Kaynaklar

Bu sayfa, internette açık erişimle sunulan aşağıdaki ders notu, makale, tez ve kitaplardan yararlanılarak özgün olarak yazılmıştır.

  1. Kodal, S. ve Yıldırım, Y. E. Sulama: temel konular (Sulama Sistemlerinin Tasarımı dersi için), 1. ve 3. haftalar. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi, Tarımsal Yapılar ve Sulama Bölümü.
  2. T.C. Millî Eğitim Bakanlığı (2011). Sulama. Tarım Teknolojileri alanı modülü 621EEH097, Ankara.
  3. Okçu, S. Sulama ders sunumu: suyun kullanımı, sulama yöntemleri, damla ve yağmurlama sulama.
  4. Yağmurlama Sulama Sistemleri ve Projelendirilmesi (2010). Teknik kitapçık, Arılı Plastik Sanayi A.Ş., İstanbul.
  5. Sulama suyu analiz sonuçlarının değerlendirilmesi: sulama suyu sınıfları (Tüzüner, 1990; Ayyıldız, 1983 ve diğer kaynaklardan derleme).
  6. Asmanın su ihtiyacı ve sulama sistemleri. Bağcılık ders notu, 12. konu.

Forumda bu dersle ilgili farklı yıllarda paylaşılmış ders notları ve tartışmalar bulunur. Bu sayfadaki anlatım onların bir kopyası değildir; güncel açık erişim kaynaklardan ayrıca hazırlanmıştır. Dersle ilgili sorularını forumda sorabilirsin.

Sulama ders notları