Bu derste
Budama ve terbiye, meyve ağaçlarına sağlam ve dengeli bir yapı kazandırmak, onları kısa sürede verime ulaştırmak ve uzun süre düzenli, kaliteli ürün almak için yapılan kültürel işlemlerdir. Ders bazı programlarda “Meyve Ağaçlarında Budama” ya da “Budama ve Terbiye Sistemleri” adıyla okutulur. Bu sayfada budamanın amaç ve ilkelerinden başlayarak meyve dalları, kesim teknikleri, budama zamanı ve çeşitleri, terbiye sistemleri ile başlıca meyve türlerinde, asmada ve orman ağaçlarında budama anlatılmaktadır. Sonunda bir kavramlar sözlüğü ve kendini sınayabileceğin bir test bulunuyor.
1. Budama ve terbiye nedir?
Budama, ağaç üzerindeki dalların bir kısmının ya da tamamının kesilerek çıkarılmasıdır. Terbiye ise budamanın yanında eğme, bükme, bağlama, çentikleme ve tomurcuk koparma gibi tekniklerle ağacın büyümesinin yönlendirilmesi, uygun bir taç yapısı kazandırılması ve vejetatif (sürgün) ile generatif (çiçek ve meyve) gelişme arasında denge kurulmasıdır.
Amaçları
- Gençlik kısırlığı dönemini kısaltıp ağacı erken verime ulaştırmak ve uzun süre verim çağında tutmak.
- Sağlam, simetrik ve dengeli bir taç oluşturmak.
- Işığın tacın içine girmesini sağlayarak fotosentezi ve meyve kalitesini artırmak.
- İlaçlama, seyreltme, toprak işleme ve hasat gibi işlemleri kolaylaştırmak.
- Kurumuş, hastalıklı, kırılmış, birbirine binen ve dar açılı dalları uzaklaştırmak.
- Bir yıl bol, bir yıl az ürün verme eğilimini (periyodisite, ara yılda verme) azaltmak.
- Yaşlanan ağaçları gençleştirerek yeniden verimli hâle getirmek.
Fizyolojik denge
Ağaçta gelişmenin yönünü karbonhidrat ile azot arasındaki oran (C/N) belirler. Gençlik döneminde vejetatif gelişme baskındır (C/N düşük), verim döneminde iki gelişme dengededir, yaşlılık döneminde ise generatif faaliyet artar ve sürgün gelişmesi zayıflar. Budama, bu dengeyi kurmanın ve korumanın başlıca aracıdır.
2. Meyve ağacının organları ve meyve dalları
Bir meyve ağacı kök, gövde ve taçtan oluşur. Taç; tacın iskeletini oluşturan ana dallar, ağaca şekil veren yardımcı dallar ve ürünü veren meyve dallarından meydana gelir. Dal üzerinde sürgün, yaprak ya da çiçek oluşturan büyüme noktalarına göz denir: odun gözleri ince ve sivri, meyve (çiçek) gözleri ise daha iri ve tombuldur.
- Odun dalları: Yalnız odun gözü taşıyan, ağacın büyümesini sağlayan dallar.
- Obur dallar: Gövde ya da kalın dallardaki gizli gözlerden çıkan, dik ve çok hızlı büyüyen, ağacın besinini tüketen dallar. Boşluk dolduracak olanlar dışında kesilmelidir.
- Karışık dallar: Üzerinde hem odun hem meyve gözü bulunan dallar; şeftalide başlıca meyve dallarıdır.
Meyve dalları
Yumuşak çekirdeklilerde (elma, armut)
- Kargı: Kısa, kalınca, ucunda odun gözü bulunan dal; zamanla meyve gözüne dönüşür.
- Dalcık: 8–30 cm uzunlukta, ucunda meyve gözü bulunan ince dal.
- Topuz (lamburda): Çok kısa, ucunda meyve gözü taşıyan dal; elma ve armudun asıl meyve dalıdır.
- Meyve keseleri: Meyvenin bağlandığı yerde oluşan, besin depolayan şişkin kısımlar; yıllar içinde dallanarak meyve dalı kümeleri oluşturur.
Sert çekirdeklilerde
- Karışık dal: Şeftali ve nektarinde başlıca meyve dalı; yalnız bir kez meyve verir, bu yüzden her yıl yenilenmelidir.
- Buket (mayıs buketi): Çok kısa, etrafında çok sayıda meyve gözü ve ortasında bir odun gözü bulunan dal; kiraz, vişne, kayısı ve eriğin başlıca meyve dalıdır ve yıllarca meyve verir.
- Kargılar kayısı, kiraz ve şeftalide de bulunur.
Hangi tür ve çeşidin hangi dallarda meyve verdiğini bilmek budamanın temelidir: meyve dalı yanlışlıkla kesilirse o yılın ürünü kesilmiş olur.
3. Budamanın temel ilkeleri
- Budamaya başlamadan önce ağaç bir bütün olarak incelenmeli, sonra ağacın şekli bozulmadan her dal tek tek ele alınmalıdır.
- Budama genel olarak odun dallarına uygulanmalı; zorunlu olmadıkça meyve dallarına dokunulmamalıdır.
- Dalları kısa kesmek vejetatif gelişmeyi, uzun bırakmak, hiç kesmemek ya da eğmek generatif gelişmeyi (meyve dalı oluşumunu) teşvik eder. Sert budama genç ağaçlarda çiçek gözü oluşumunu engelleyip gençlik kısırlığını uzatır.
- Ana dallar eşit kuvvette olmalı ve gövde etrafında eşit açılarla dağılmalıdır. Ana dallar arasında goble ve doruk dallı şekillerde yaklaşık 120°, palmetlerde 180° açı bulunmalıdır.
- Ana dalların gövdeyle yaptığı açı 45–60° olmalıdır. Dar açılı dallarda birleşme yeri tam odunlaşmadığı için dal yük altında kolayca yarılır.
- Aynı noktadan aynı kuvvette iki dalın gelişmesine izin verilmemeli; geniş açılı olan bırakılmalı, dar açılı olan çıkarılmalıdır.
- Ana dallar arasında denge bozulmuşsa kuvvetli dalların açısı genişletilir, üzerindeki meyveler bırakılır; zayıf dalların açısı daraltılır ve meyveleri seyreltilir.
- Ağaç yüksekliği kontrol altında tutulmalı, doruk dalı tek olmalıdır.
4. Kesim teknikleri ve aletler
- Uç alma (kısaltma): Dalın ucundan bir kısmının kesilmesidir; kesim yerinin altındaki gözlerin sürmesini ve dallanmayı teşvik eder.
- Seyreltme (dipten kesme): Dalın çıktığı yerden tamamen çıkarılmasıdır; tacı açar, ışıklanmayı artırır ve dallanmayı uyarmaz.
- Göz üzerinden kesim: Dal, dışarıya bakan iyi gelişmiş bir göz üzerinden, gözün karşı tarafına doğru meyilli olarak kesilir. Kesim yüzeyi gözün alt seviyesinin altına inmemeli, gözün üzerinde de uzun bir parça (tırnak) bırakılmamalıdır; tırnak kuruyup hastalıklara kapı açar.
- Büyük dalların kesimi: Dalın ağırlığıyla kabuğun yırtılmaması için önce dalın alt tarafından bir miktar kesilir, sonra üstten kesilir. Kesim, dalın gövdeye birleştiği yerdeki şişkin kısım (dal yastığı) korunarak yapılmalıdır; böylece yara daha hızlı kapanır.
- Üçgen kesim: Simetrinin bozulmaması için aynı noktadan yeni bir sürgün çıkması isteniyorsa, dalın 1–2 cm’lik kısmı bırakılarak kesilir.
Budamada budama makasları, uzun saplı dal kesme makasları, testereler ve büyük dallarda motorlu testereler kullanılır. Hastalık taşınmasını önlemek için aletler bir bahçeden diğerine geçerken ya da hastalıklı ağaçlardan sonra yüzde 20 çamaşır suyu çözeltisiyle dezenfekte edilmelidir. Büyük yara yüzeyleri aşı macunu gibi koruyucularla kapatılabilir.
5. Budama zamanı
Kış budaması
Ağaçlar yapraklarını döktükten bir süre sonra başlanır ve ilkbaharda gözler uyanmadan önce bitirilir. Kışı ılık geçen yerlerde kış aylarında, sert geçen yerlerde ise şiddetli soğuklar geçtikten sonra yapılır. Şiddetli donlardan önce yapılan kesimler soğuk zararını artırır; çok soğukta dallar sertleştiği için kırılmalar çoğalır ve şeftali gibi sert çekirdeklilerde zamk akıntısı görülür. Kış budaması da fazla geciktirilmemelidir.
Yaz (yeşil) budaması
Sürgünler odunlaşmaya başladıktan sonra, Haziran–Ağustos aylarında yapılır. Şekli bozan ve istenmeyen sürgünler koparılır ya da eğilip bükülür, dal açıları genişletilir. Meyvelerin daha iyi renklenmesini, vejetatif gelişmenin düzenlenmesini ve kış budamasının azalmasını sağlar; özellikle şekillendirme yıllarında önemlidir. Yaz budamasında meyve-yaprak oranına dikkat edilmelidir.
6. Budama çeşitleri
- Dikim budaması: Fidan dikildikten sonra, kökler ile toprak üstü kısım arasındaki dengeyi kurmak ve istenen yükseklikte dallanmayı sağlamak için fidanın tepesi kesilir; goble şeklinde genellikle 45–50 cm’den.
- Şekil (terbiye) budaması: Ağaca seçilen terbiye sistemine göre iskelet kazandırmak için ilk 3–5 yılda yapılır. Bu dönemde sert budamadan kaçınılmalı, dallar mümkün olduğunca uzun bırakılmalı, eğme ve bükmeyle erken meyveye yatma teşvik edilmelidir.
- Ürün (verim) budaması: Verim çağındaki ağaçlarda fizyolojik dengeyi korumak için her yıl yapılır. Önce kurumuş, hastalıklı ve zayıf dallar çıkarılır; tacın içini gölgeleyen sürgünler alınır, fazla meyve dalları seyreltilir, ana dalların uzantıları gelişme kuvvetine göre kısaltılır.
- Gençleştirme budaması: Yaşlanmış ve verimi düşmüş ağaçlarda kalın dalların kısaltılmasıyla yeni ve kuvvetli sürgünlerin oluşturulmasıdır; ağacı birkaç yıl daha verimli tutar.
- Tamir budaması: Fırtına, dolu, kar ya da hastalıkla zarar gören dalların kesilip ağacın yeniden şekillendirilmesidir.
7. Terbiye sistemleri
Terbiye sistemleri, ağacın doğal büyüme şekline yakın olan klasik sistemler ile sık dikime uygun modern sistemler olarak ikiye ayrılır:
| Sistem | Özelliği | Uygun türler |
|---|---|---|
| Goble (vazo, açık merkez) | Ortası açık, genellikle üç ana daldan oluşan taç; tacın içi ışık alır | Şeftali, kayısı, erik, badem, turunçgiller |
| Doruk dallı (merkezi lider) | Ortada tek bir gövde uzantısı (doruk dalı) ve etrafında katlar hâlinde ana dallar | Elma, armut, ceviz, kiraz |
| Değiştirilmiş doruk dallı | Doruk dallı ağaç belirli yükseklikte tepesinden kesilerek boyu sınırlanır | Elma, armut, kiraz |
| Palmet | Kuzey-güney yönündeki dallardan oluşan katlar; ağaç sıra boyunca yassı bir duvar gibi şekillenir; tel destek gerekir | Elma, armut, şeftali |
| İnce iğ (spindle) ve süper iğ | Ağaç çam ya da sedir ağacı gibi koni şeklinde büyütülür; sık dikimde tel ve direk destekle; sıra üzeri 50–70 cm’de süper iğ, 1 m ve üzerinde normal iğ | Bodur anaçlı elma ve armut |
Modern sık dikim sistemlerinde bodur anaçlar kullanılır; ağaçlar erken (çoğu zaman 2–3. yılda) meyveye yatar, birim alandan yüksek ve kaliteli ürün alınır ve bakım işleri yerden yapılabilir. Buna karşılık tesis maliyeti, destek sistemi ve teknik bilgi ihtiyacı yüksektir.
8. Başlıca meyve türlerinde budama
- Elma ve armut: Meyveler çoğunlukla topuz ve kargılarda, yaşlı dallarda oluşur. Genellikle doruk dallı ya da modern sık dikim sistemleriyle şekillendirilir. Ürün budamasında meyve dalı kümeleri seyreltilir, yaşlanan meyve dalları yenilenir.
- Şeftali ve nektarin: Meyveler bir yaşlı karışık dallarda oluşur ve bu dallar yalnız bir kez meyve verir. Bu yüzden her yıl daha sert bir ürün budamasıyla yeni karışık dalların oluşması sağlanmalıdır. Genellikle goble şekli verilir.
- Kayısı, kiraz, vişne ve erik: Başlıca meyve dalları yıllarca meyve veren buketlerdir; budama daha hafiftir, fazla sık dallar seyreltilir. Kirazda büyük yaralar zamk akıntısına ve hastalıklara yol açtığı için büyük kesimlerden kaçınılmalıdır.
- Ceviz ve badem: Genellikle doruk dallı ya da goble şekli verilir; verim çağında hafif seyreltme budaması yapılır.
- İncir, nar ve zeytin: İncir Ege ve Akdeniz’de genellikle doğal büyümesine göre şekillendirilir. Zeytin bir yaşlı dallarda meyve verir; periyodisiteye eğilimli olduğu için düzenli ve hafif ürün budamasıyla dallar yenilenir, tacın içi ışık alacak şekilde açılır.
9. Turunçgillerde budama
Turunçgiller her dem yeşil ağaçlardır ve yaprakları besin deposu görevi gördüğü için sert budama verimi düşürür. Budama genellikle hasattan sonra ve ilkbahar sürgünleri başlamadan önce yapılır; donların bittiği dönem beklenmelidir.
- Şekil budaması: Fidanlara genellikle goble ya da doğal yuvarlak taç şekli verilir; ana dallar gövde etrafında dengeli dağıtılır.
- Ürün budaması: Kurumuş, hastalıklı ve kırık dallar, tacın içini dolduran ve gölgeleyen sürgünler ve gövde ile anaçtan çıkan sürgünler çıkarılır; tacın içine ışık girmesi sağlanır. Çok kuvvetli obur dallar genellikle kesilir.
- Gençleştirme: Yaşlı ve verimi düşmüş ağaçlarda kalın dallar kademeli olarak kısaltılır; açıkta kalan kalın dallar güneş yanıklığına karşı kireç badanasıyla korunur.
10. Asmada budama ve terbiye
Asmada budama; vejetatif ve generatif gelişme arasında denge kurarak en yüksek kalitede ürün almak, asmaya uygun bir şekil vermek ve bunu korumak, çeşidin büyüme kuvvetine göre asma başına belirli sayıda göz bırakmak amacıyla yapılır. Asmada ürün, bir yaşlı dallar üzerindeki gözlerden gelişen yeşil sürgünlerde oluşur; bu yüzden bir yıl önce ürün vermiş dallar her yıl kesilerek yenilenir.
- Kısa budama: Bir yaşlı dallar 1–4 göz bırakılarak kesilir (çubuk ya da mahmuz); taban gözleri verimli çeşitlerde uygulanır.
- Uzun budama: Bir yaşlı dallar 5 ve daha fazla göz bırakılarak kesilir (uzun çubuk); taban gözleri az verimli çeşitlerde uygulanır.
- Karışık budama: Bir uzun çubuk ile bir kısa çubuğun birlikte bırakıldığı budama.
Başlıca terbiye şekilleri; tel desteği olmayan goble (baş) şekli, tel üzerine yatay kollar hâlinde uzatılan kordon şekilleri ve yüksek çardak sistemleridir. Kış budamasının yanında, sürgün alma, uç alma, koltuk alma ve yaprak alma gibi yaz (yeşil) budamaları da yapılır.
11. Kavak ve orman ağaçlarında budama
Orman ağaçlarında budamanın amacı meyve değil, değerli odun üretimidir: gövde üzerindeki alt dallar kesilerek dalsız, budaksız, düzgün ve kalın çaplı bir gövde elde edilir. Budaksız kereste çok daha yüksek fiyatla satılır.
- Melez kavaklarda: Kesim çağı sonunda 8–10 m boyunda dalsız gövde elde etmek hedeflenir. Ağacın tepesinde lider sürgün kaybolmuşsa, gövdeyle en küçük açıyı yapan sürgün lider olarak seçilip etrafındaki rakip sürgünler budanır (tepe düzeltmesi). Gövde budaması ağacın yapraksız olduğu dönemde, taç oranı korunacak şekilde kademeli olarak yapılır.
- İbreli ağaçlarda: Kuru ve yeşil alt dallar, gelecekte kesilecek en iyi gövdelere (gelecek ağaçlarına) uygulanır.
Kesilen dallar, böcek ve mantar zararlarını önlemek için sahadan uzaklaştırılmalıdır. Dallar gövdeye paralel ve dal yastığına zarar vermeden kesilmelidir.
12. Sık yapılan budama hataları
- Her yıl bütün dalların uçlarını kesmek: Ağacı sürekli vejetatif gelişmeye zorlar, meyve dalı oluşumunu engeller.
- Genç ağaçları sert budamak: Gençlik kısırlığını uzatır, ağaç geç meyveye yatar.
- Tırnak bırakmak ya da dal yastığını kesmek: Yaraların kapanmasını geciktirir, çürüklüklere yol açar.
- Dar açılı dalları bırakmak: Meyve yükü altında dal yarılmalarına neden olur.
- Meyve dallarını tanımadan budamak: Şeftalideki karışık dallar ya da kirazdaki buketler kesilirse ürün kaybolur.
- Aletleri dezenfekte etmemek: Ateş yanıklığı gibi hastalıkların ağaçtan ağaca taşınmasına yol açar.
- Şiddetli donlardan önce budamak: Soğuk zararını artırır.
Kavramlar sözlüğü
- Budama
- Ağaç üzerindeki dalların bir kısmının ya da tamamının kesilmesi.
- Terbiye
- Ağacın büyümesinin budama, eğme ve bağlama gibi tekniklerle yönlendirilmesi.
- Gençlik kısırlığı
- Ağacın meyve vermeye başlamadan önceki dönemi.
- Periyodisite
- Bir yıl bol, bir yıl az ürün verme eğilimi.
- Odun gözü
- Sürgün ve yaprak oluşturan ince, sivri göz.
- Meyve gözü
- Çiçek ve meyve oluşturan iri, tombul göz.
- Obur dal
- Gizli gözlerden çıkan, dik ve çok hızlı büyüyen dal.
- Karışık dal
- Üzerinde hem odun hem meyve gözü bulunan dal.
- Kargı
- Kısa, kalınca, ucunda odun gözü bulunan dal.
- Topuz (lamburda)
- Elma ve armutta ucunda meyve gözü taşıyan çok kısa dal.
- Buket (mayıs buketi)
- Kiraz, kayısı ve erikte çok sayıda meyve gözü taşıyan kısa dal.
- Uç alma
- Dalın ucundan bir kısmının kesilmesi.
- Seyreltme
- Dalın çıktığı yerden tamamen çıkarılması.
- Tırnak
- Göz üzerinde bırakılan, kuruyup hastalığa yol açan uzun parça.
- Dal yastığı
- Dalın gövdeye birleştiği yerdeki şişkin kısım.
- Şekil budaması
- İlk yıllarda ağaca iskelet kazandırmak için yapılan budama.
- Ürün budaması
- Verim çağında fizyolojik dengeyi korumak için yapılan budama.
- Goble
- Ortası açık, genellikle üç ana dallı taç şekli.
- Doruk dallı
- Ortada tek bir lider dalı bulunan taç şekli.
- İnce iğ (spindle)
- Sık dikimde koni biçiminde şekillendirilen modern terbiye sistemi.
Kendini dene
Her soruda bir seçeneğe tıkla; doğru cevap ve açıklaması hemen görünür.
1. Dalları kısa kesmek ağaçta neyi teşvik eder?
Kısa kesim vejetatif gelişmeyi; uzun bırakma ve eğme meyve dalı oluşumunu teşvik eder.
2. Ana dalların gövdeyle yapması istenen açı yaklaşık kaç derecedir?
Dar açılı dallar kolayca yarılır; 45–60° uygun açıdır.
3. Şeftalide başlıca meyve dalı hangisidir ve neden her yıl budama gerekir?
Karışık dallar bir kez meyve verir; yeni dalların oluşması için her yıl budanır.
4. Kiraz ve kayısının yıllarca meyve veren kısa meyve dalı hangisidir?
Buketler bu türlerin başlıca meyve dallarıdır.
5. Göz üzerinden yapılan kesimde, gözün üzerinde uzun bir parça bırakılmasına ne denir ve neden istenmez?
Tırnak kurur ve çürüklüklere yol açar.
6. Büyük bir dalı keserken neden önce alttan kesilir?
Alttan yapılan ön kesim, dal düşerken kabuğun gövde boyunca yırtılmasını önler.
7. Kışı sert geçen yerlerde kış budaması ne zaman yapılmalıdır?
Şiddetli donlardan önce yapılan kesimler soğuk zararını artırır.
8. Şeftali ve kayısıda en yaygın kullanılan, ortası açık terbiye sistemi hangisidir?
Goble (vazo) şekli tacın içine ışık girmesini sağlar.
9. Asmada ürün hangi dallar üzerinde oluşur?
Ürün, bir yaşlı dallardaki gözlerden çıkan yeşil sürgünlerde oluşur.
10. Kavakta gövde budamasının amacı nedir?
Orman ağaçlarında budama değerli, budaksız odun üretimi için yapılır.
Kaynaklar
Bu sayfa, internette açık erişimle sunulan aşağıdaki ders notu, makale, tez ve kitaplardan yararlanılarak özgün olarak yazılmıştır.
- Küden, A. (ed.) (2018). Meyve Ağaçlarında Budama. KKTC Tarım ve Doğal Kaynaklar Bakanlığı, KKTC Tarımsal Araştırma Enstitüsü ve Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü, Adana. (Turunçgillerde Budama: Yeşiloğlu, T., Yılmaz, B., İncesu, M. ve Çimen, B.)
- Meyve Ağaçlarında Budama ders notu.
- T.C. Millî Eğitim Bakanlığı (2011). Meyve Ağaçlarında Budama. Tarım Teknolojileri alanı modülü 622B00127, Ankara.
- Asmada budama ve terbiye sistemleri ders notu (6. bölüm).
- Budama teknikleri ders sunumu.
- Melez Kavaklarda Budama. Kavakçılık Araştırma Enstitüsü yayım broşürü.
- Atay, İ. (1985). Önemi artan bir bakım tedbiri: budama. İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, Seri B, 35(1).
Forumda bu dersle ilgili farklı yıllarda paylaşılmış ders notları ve tartışmalar bulunur. Bu sayfadaki anlatım onların bir kopyası değildir; güncel açık erişim kaynaklardan ayrıca hazırlanmıştır. Dersle ilgili sorularını forumda sorabilirsin.
Meyvecilikte Budama Tekniği ders notları